In zijn boek ‘De tweede vervreemding’ legt filosoof Michael Vlerick uit waarom steeds meer mensen zich vervreemd voelen in hun werk en dagelijks leven. Volgens hem bevinden we ons in een maatschappelijke omslag die te vergelijken is met de landbouwrevolutie tienduizend jaar geleden. Door globalisering, technologie en razendsnelle communicatie zijn we als mens terechtgekomen in een wereld die onze biologische aanleg overstijgt.
Ons brein is gevormd om te functioneren in kleine, hechte groepen, met direct contact en tastbare doelen. Maar vandaag leven en werken we in anonieme, digitale netwerken, met abstracte doelen en hoge cognitieve eisen. Dat veroorzaakt een diep gevoel van vervreemding: we raken de connectie kwijt met ons werk, met anderen en met onszelf.
De werkvloer als broedplaats van vervreemding
In het interview bij zijn boek licht Vlerick toe hoe deze vervreemding zich uit op de werkvloer. Veel moderne jobs zijn repetitief, mentaal belastend en leveren weinig zichtbaar resultaat op. Ons brein, ingesteld op korte inspanningen en snelle beloningen, ervaart zo’n omgeving als onnatuurlijk en vermoeiend.
Tel daar prestatiedruk, continue digitale prikkels en sociale vergelijking bij op, en het resultaat is een verhoogde stressrespons. Ons lichaam reageert op deadlines alsof er een levensgevaar dreigt. Chronische stress, piekeren en burn-out zijn daar logische gevolgen van. Dat is geen persoonlijke zwakte, maar een signaal van een omgeving die niet bij de menselijke natuur past.
Toch hoeven we ons hier niet bij neer te leggen. Vlerick benadrukt dat we onze biologie niet alleen hoeven te ondergaan. Door inzicht, bewuste keuzes en goed ontworpen werkstructuren kunnen we die overstijgen. Precies daar ligt een sleutelrol voor HR.
Wat HR kan doen: mensgericht beleid met oog voor onze aard
De inzichten van Vlerick bieden HR-professionals een vernieuwend maar tegelijk praktisch kader. Ze nodigen uit tot een fundamentele herwaardering van werk, welzijn en motivatie, niet als individuele verantwoordelijkheid, maar als ontwerpvraagstuk.
1 – Herstel autonomie en betekenis
Mensen floreren als ze invloed hebben op hun werk en begrijpen waarvoor ze het doen. HR kan autonomie versterken door medewerkers inspraak te geven in hun taken, werktijden of doelen, en werk te koppelen aan het bredere maatschappelijke nut.
2 – Bouw aan sociale verbondenheid
Hechte relaties en erkenning op het werk zijn sterke buffers tegen vervreemding. Stimuleer teamvorming, informele contacten en een cultuur van waardering. Vermijd anonieme, afstandelijke structuren waar mensen zich slechts een radertje voelen.
3 – Creëer ruimte voor flow
Werkgeluk groeit wanneer mensen kunnen opgaan in hun taak. Ontwerp functies met voldoende uitdaging, variatie en ruimte om zelfstandig te werken. Zelfs in repetitieve jobs kunnen kleine ingrepen (zoals feedback, variatie of inspraak) een verschil maken.
4 – Erken stress als biologisch signaal
Moderne werkstress komt voort uit een overprikkeld brein. HR-beleid moet mentale gezondheid ondersteunen met realistische verwachtingen, voldoende hersteltijd en laagdrempelige hulp.
5 – Stimuleer intrinsieke motivatie
Bonussen of promoties leveren kortstondige tevredenheid, maar geen duurzaam welzijn. Richt HR-processen op persoonlijke ontwikkeling, zingeving en het ervaren van impact. Die zijn evolutionair beter verankerd in wat mensen voldoening geeft.
De tweede vervreemding maakt duidelijk dat welzijn en betrokkenheid niet vanzelf ontstaan in een moderne werkomgeving. Sterker nog: zonder bewuste aanpassingen werkt het systeem vaak tégen de mens. Vlericks kracht ligt in hoe hij evolutionaire inzichten koppelt aan hedendaagse organisatievragen. Hij laat zien dat HR een brug kan slaan tussen wie we biologisch zijn en wat de werkwereld van ons vraagt. Door werk menselijker te maken met meer autonomie, verbinding en zingeving bouwt HR aan organisaties die niet alleen veerkrachtiger zijn, maar ook toekomstbestendig.
