“De toekomst van werk is meervoudig, het debat nog niet”

Het gesprek over de toekomst van werk wordt te vaak gedomineerd door één enkel verhaal. Een toekomst die zogezegd voorspelbaar is, berekenbaar, zelfs onvermijdelijk. Die klinkt als een reeks technologische en economische wetten waaraan niemand kan ontsnappen. Volgens professor Nicky Dries, onderzoeksleider van het Future of Work Lab aan KU Leuven, kijken we zo door een te enge lens. Wat haar daarbij het meest stoort, is dat we doen alsof de toekomst al vastligt. “De toekomst van werk is geen voorspelling. Het is een maakbaar verhaal en dat verhaal laten we vandaag door veel te weinig mensen schrijven.”

Hoe één verhaal de toekomst van werk gijzelt

Het dominante toekomstverhaal klinkt alsof alles al vastligt. Alsof AI, digitalisering en automatisering de enige logica vormen waarmee we naar morgen kunnen kijken. Alsof efficiëntie altijd vooruitgang betekent. Nicky doorprikt dat discours moeiteloos: “We overschatten voorspelbaarheid en we onderschatten verbeelding. We doen alsof de toekomst een rechte lijn is die we kunnen uittekenen, maar in werkelijkheid is ze vertakt, onzeker en open. Het kan nog alle kanten op.”

Toch gedragen we ons alsof een selecte club de waarheid in pacht heeft: techondernemers, economen, populaire auteurs die de toekomst presenteren als een logische uitkomst van een model of algoritme. “Het ironische”, zegt Nicky, “is dat deze ‘voorspellers’ anderen verwijten ideologisch te denken, terwijl hun eigen toekomstbeeld misschien het meest ideologisch van allemaal is. Het lijkt neutraal, maar het is doordrenkt van aannames over wat waardevol is: groei, efficiëntie, schaalbaarheid.” Die monocultuur maakt ons blind voor alternatieven, benadrukt Nicky en maakt de toekomst daarmee veel enger dan ze werkelijk is.

Hoe voorspellingen zichzelf waarmaken

Volgens Nicky is er één mechanisme dat we dringend moeten doorzien: voorspellingen beschrijven de toekomst niet. Ze maken ze. Wanneer universiteiten hun curriculum aanpassen omdat ‘de arbeidsmarkt’ digital skills vraagt, terwijl diezelfde arbeidsmarkt gevormd wordt door de voorspellingen van techbedrijfsleiders, ontstaat er een gesloten cirkel. Wat voorspeld wordt, wordt ingevoerd. Wat ingevoerd wordt, wordt werkelijkheid. “Zelfs als voorspellingen uitkomen,” aldus Nicky, “bewijst dat niet dat ze juist waren. Het bewijst vooral dat we ze waargemaakt hebben.”

We zitten vast in een self-fulfilling prophecy waarin een toekomst die als ‘feit’ wordt gepresenteerd, door beleidskeuzes en bedrijfsstrategieën tot waarheid wordt gemaakt. En in die dynamiek vallen de belangrijk(st)e vragen weg: Wilden we deze toekomst wel? Wie bepaalt haar richting? Welke belangen worden gediend? Wie raakt op de achtergrond? Nicky merkt hoe de debatruimte verkleint, hoe alternatieven verdwijnen en hoe burgers, medewerkers en jongeren het gevoel krijgen dat ze niets meer in de pap te brokkelen hebben. “Dat gevoel van machteloosheid is het gevolg van een narratief dat doet alsof de toekomst geen keuze is.”

Hoe overlevingsmodus onze verbeelding doodt

Die afwezigheid van toekomstvisie is volgens Nicky een van de grootste problemen van vandaag. Niet alleen in de politiek, maar ook in bedrijven en zelfs binnen HR. Bedrijven verkeren in een permanente crisismodus. Leiders staan onder enorme druk: tekorten, reorganisaties, marktverstoring, inflatie, geopolitieke onrust. Nicky ziet hoe directieteams nauwelijks nog ruimte hebben om vooruit te denken. “Wanneer organisaties in overlevingsmodus staan, sterft verbeelding af. En zonder verbeelding ontstaat er geen visie.” HR loopt achteraan de stoet en lijkt zich voortdurend te moeten aanpassen aan elke nieuwe (technologische) hype: we moeten AI gebruiken, we hebben data scientists nodig, ‘we moeten digitaliseren,… Maar waar is het eigen toekomstverhaal? Waar zijn de lange termijndoelen? Waar is de visie die vertrekt vanuit de mens?’ vraagt Nicky zich af. In plaats van een tegenstem te zijn die het menselijke perspectief bewaakt, sluit HR zich steeds vaker aan bij dezelfde logica van efficiëntie, schaalbaarheid en meetbaarheid. De politiek, tenslotte, worstelt met haar eigen systeemfouten: korte termijn, kiescycli, bureaucratische traagheid, electorale logica. “De verre toekomst verkoopt niet,” zegt Nicky. “Niet bij kiezers, niet bij ministers. Daardoor blijft alles in het heden hangen.”

En toch bestaan er voorbeelden die tonen dat het anders kan. Nicky verwijst naar Singapore en China, landen die ze bezocht tijdens haar academische sabbatical. “In Singapore ontwikkelen ze stadsprojecten die pas over vijftig jaar klaar zijn. China werkt met visies van honderd jaar. Zij tonen dat toekomstdenken mogelijk is.”

Hoe snelheid betekenis ondermijnt

Nicky maakt zich vooral zorgen over hoe technologie ons denken verandert. Niet alleen wat we weten of kunnen, maar vooral hoe we werken, leren en betekenis ervaren. Alles moet korter en sneller. Frictieloos. En dat leidt tot het verdwijnen van betekenisvolle tussenstappen. Wanneer lesgeven herleid wordt tot: ‘Geef me drie cases over dit thema, AI maakt ze wel’, verdwijnt het deel waarin je zelf moet zoeken, denken, combineren, twijfelen. En het zijn precies díe stappen waar betekenis ontstaat.

Een van de grootste misverstanden is volgens Nicky de zogezegd ‘verantwoordelijk omgaan’ met AI. “Iedereen roept dat AI geen probleem is als je het maar verstandig gebruikt. Maar niemand weet exact wat dat betekent. Niemand meet het. En niemand houdt rekening met het feit dat die technologie zélf ontworpen is om grenzen te pushen. Het is gemaakt om gebruikt te worden. Veel. Vaak. Onbewust.” Het klinkt hard, zegt ze zelf, maar: “Alsof je zegt dat cocaïne veilig is zolang je het maar verantwoordelijk doet.” We schuiven verantwoordelijkheid door naar individuen, terwijl de onderliggende systemen net gebouwd zijn om die verantwoordelijkheid te ondermijnen.

Hoe ontbrekende stemmen onze toekomst verengen

Het debat over de toekomst van werk mist volgens Nicky cruciale stemmen. En die zijn ook nodig als we de toekomst meervoudig willen maken. De eerste groep die structureel ontbreekt in het debat zijn de jongeren. “Ze leven in een realiteit vol schermen, algoritmes en prestatiedruk. Onderzoek toont dat jongeren voor het eerst in decennia de minst gelukkige groep in de samenleving zijn. De klassieke U-curve van geluk kantelt. Dat is dramatisch.” En toch behandelen we technologie alsof ze neutraal is, alsof het allemaal wel zal meevallen. “We zouden kinderen nooit medicijnen geven zonder die klinisch te testen. Maar we geven ze wel smartphones en AI-tools zonder enig zicht op de neveneffecten op lange termijn. Dit is een gigantisch sociaal experiment en onze jongeren zijn de proefkonijnen.”

Ook werknemers en vakbonden moeten we betrekken in dat debat. Ze worden vaak weggezet als tegenstanders van verandering, maar volgens Nicky ligt het werkelijke probleem elders: ze denken te veel vanuit het heden. “Vakbonden bijvoorbeeld verdedigen de rechten van medewerkers, terecht, maar ze beschrijven geen visie voor de verre toekomst.”

In een debat dat gedomineerd wordt door data en efficiëntie, dreigt betekenis verloren te gaan. Daarom zijn volgens Nicky denkers uit de kunsten en de filosofie zo belangrijk. Zij stellen vragen die technologie niet kán beantwoorden: Wat is waardevol? Wat is een goed leven? Wat is menselijke groei? Wat is schoonheid? Nicky: “Als je te lang achter je scherm zit, lijkt de wereld in brand te staan. Maar zodra je de natuur in trekt of omringd wordt door kunst, voel je weer wat echt is. Daar zit onze menselijkheid. Niet in algoritmes.”

HR: de afwezige aanwezige

Ook binnen organisaties ontbreekt volgens Nicky een cruciale stem: die van HR. HR is aanwezig, maar neemt haar rol niet echt op. “HR zou de stem van de medewerker moeten zijn. Maar zolang HR achter de technologie aan hobbelt, draagt het bij aan dezelfde eenzijdigheid die het probeert op te lossen.”

Voor Nicky is dat des te problematischer omdat meervoudigheid geen luxe is, maar een noodzaak. “Er bestaat niet één toekomst. Er bestaan vele mogelijke toekomsten, afhankelijk van wie eraan meebouwt. Daarvoor hebben we meerdere stemmen nodig die elkaar niet neutraliseren maar net versterken.”

En precies daar, vindt Nicky, heeft HR een sleutelpositie die nu te weinig wordt benut. Als er één beroepsgroep is die bijzonder geschikt is om het toekomstverhaal te verbreden, dan is het HR. HR staat dicht bij medewerkers. Dichter dan economen, dichter dan techbedrijven, dichter dan politici. HR ziet de werkvloer, de talenten, de kwetsbaarheden, de noden. En toch zwijgt HR opvallend vaak in het maatschappelijke debat.

“HR heeft het morele mandaat én de strategische positie om te zeggen: dit is niet het enige verhaal,” zegt Nicky. Dat vraagt moed. Dat vraagt collectiviteit. Dat vraagt verbeelding. En dat vraagt een beweging. “Als driekwart van België zou zeggen: dit is niet de toekomst die wij willen, dan móét het beleid mee. Zo werkt democratie. Meervoudigheid ontstaat niet vanzelf, we moeten ze maken.”

De toekomst van werk is meervoudig. Nu het debat nog

Wat we nodig hebben is geen nieuwe voorspellingsgolf, maar een nieuw verhaal, een dat groot genoeg is om meerdere perspectieven te dragen. Een verhaal dat jongeren meeneemt, werknemers waardigheid geeft, kunstenaars ruimte biedt, HR een stem, en de maatschappij een horizon. De toekomst van werk is meervoudig. Het wordt tijd dat het debat dat ook wordt.