Samenvatting
Generatieve AI en digitale technologie maken werk sneller en efficiënter, maar zorgen niet voor meer rust of vrije tijd, integendeel. Volgens Mariek Vanden Abeele intensiveert technologie het werk, verhoogt ze de druk om altijd bereikbaar te zijn en tast ze welzijn, focus en autonomie aan. Het voortdurend schakelen tussen digitale kanalen leidt tot afleiding, tijdsdruk, vervagende grenzen tussen werk en privé en mentale uitputting, met risico op burn-out.
Organisaties moeten die “altijd-aan”-cultuur niet verheerlijken, maar inzetten op duidelijke verwachtingen rond bereikbaarheid, meer focustijd tijdens werkuren en aandacht voor verschillen tussen medewerkers (o.a. neurodiversiteit). Er is geen one-size-fits-all beleid, maar bewustwording en gezonde afspraken maken wél een verschil.
Digitale overload: we hoeven u vast niet te vertellen welk effect het kan hebben op uw welzijn. Toen professor Digitale Cultuur Mariek Vanden Abeele in 2023 een interview gaf aan #ZigZag HR (over het recht op deconnectie), was generatieve AI pas begonnen aan zijn disruptieve doorbraak, die ons intussen nog méér tijd online doet doorbrengen. Wat zijn belangrijke nieuwe onderzoeksvelden als het gaat over de impact van de digitale revolutie?
Digitale technologie maakt net als andere innovatieve technologische processen ons leven efficiënter, beter controleerbaar en beheersbaarder. “Er wordt altijd vanuit gegaan dat dankzij technologische vooruitgang mensen méér tijd zullen overhouden”, schetst Mariek Vanden Abeele. “Huisvrouwen zouden meer tijd overhouden dankzij de stofzuiger. Mensen zouden ook minder gaan werken door de PC. Telkens blijkt dat het tegenovergestelde gebeurt: door het te rationaliseren, intensiveert werk juist. We werken niet minder uren, we doen evenveel of meer in minder tijd. Generatieve AI versterkt dat mechanisme nog.”
Een advertentiebeeld ontwerpen duurde vroeger soms dagen, nu kan het in een uur. Welke invloed heeft die revolutie op het welzijn op de werkvloer?
Mariek Vanden Abeele knikt: “Dat er dankzij technologie meer tijd vrijkomt, is dus niet per se gezond. Dode momenten zoals aan de printer staan, zorgen voor pauzes en bieden mogelijkheid tot reflectie. Elk moment productief maken, kan op den duur een mindful leven in de weg staan. Daar gaan we zeker verder onderzoek naar verrichten.”
Technologie zorgt dat we werk kunnen organiseren zoals we willen. “Daarom is er zo’n weerstand om terug naar kantoor te moeten. Het argument luidt dan dat werkgevers te controlerend zijn en dat thuiswerk productiever is. Maar verbinding op de lange termijn creëer je daar niet meer mee. Door tijdwinst beschadigen we onszelf psychologisch. Wij denken dat rationalisatie ons voordeel biedt, maar houden te weinig rekening met de impact op de bedrijfscultuur.”
Een tijd geleden namen we in #ZigZag HR een tekst op van de Research Group for Media Innovation in Contemporary Technologies, over vier bedreigingen van digitale media: tijd(gebrek), afleiding, overload en grensvervaging tussen werk en privé. Waar moeten organisaties echt mee aan de slag?
“Grenzen tussen werk en privé die vervagen: het heeft een grote impact”, beaamt de professor. “Veel medewerkers nemen verschillende rollen en taken op, maar zelfs binnen één rol ga je door technologie multitasken en schakelen. Afleiding – nog een bedreiging – ligt dan ook op de loer. Of met tijdgebrek: het gevoel dat je niet kunt bezig zijn met de taken waar je eigenlijk mee wilt bezig zijn, omdat je de hele tijd gekaapt wordt door de agenda’s van anderen.”
“Breder gezien gaat het eigenlijk over je levensstijl. Voortdurend technologie monitoren, steeds je inbox controleren en snel reageren: dat is uitputtend. Ons onderzoek toont aan dat die effecten al op korte termijn kunnen optreden. Je voelt je overdag al moe en dat werkt ’s avonds nog lang door. Wanneer je na werkuren in die online waakzaamheid blijft en maar blijft inchecken, kom je psychologisch niet meer los van je werk. En zo’n altijd en overal-levensstijl kan natuurlijk leiden tot een burn-out.”
professor Digitale Cultuur Mariek Vanden Abeele
“In een nieuwe studie bestuderen we dit gevoel van gejaagdheid door al die mobiele communicatie en pushberichten”, vervolgt Mariek Vanden Abeele. “Via intensief gebruikte digitale communicatiekanalen als Teams worden de hele dag door eisen gesteld. Kenniswerkers schuiven voortdurend informatie door. Door alle beschikbare digitale communicatiekanalen kan dat ad hoc, waardoor een 24-7 cultuur ontstaat waarin mensen ‘meteen’ vragen beantwoorden om anderen verder te helpen en daarbij telkens hun eigen taak onderbreken. Dat beïnvloedt sterk je autonomie en staat dus haaks op wat zelfdeterminatie wil bereiken.”
Welke signalen kunnen werknemers geven en kun je als werkgever preventief optreden?
“Sommige mensen kunnen beter om met zo’n altijd aan-cultuur dan anderen”, knikt Mariek Vanden Abeele. “Wie eronder lijdt, kan proberen om bewustzijn en vaardigheden te ontwikkelen die leiden tot aanpassingen die hen afschermen van die altijd aan-cultuur. Werkgevers moeten erop letten dat die cultuur niet wordt verheerlijkt binnen de organisatie en onderzoeken hoe er een gezondere balans kan ontstaan. Bewustzijn en vaardigheden stimuleren dus, en helder communiceren over de verwachtingen rond connectiviteit.”
Zou je het recht op deconnectie ook tijdens de werkuren kunnen afdwingen door meer focustijd in te plannen?
(Nuanceert) “Van veel werknemers verwacht de werkgever helemaal niet dat ze ‘s avonds online nog e-mails checken. Alleen zijn werkdagen soms zo druk, dat je pas ‘s avonds toekomt aan je mails. Je bekijkt ze dan pas om een gevoel van controle te behouden, om de volgende dag met een propere lei te kunnen starten. Over te drukke werkdagen kun je afspraken maken. Rond bepaalde uren kunnen mensen bijvoorbeeld focustijd claimen. Dat kan collectief, maar je kan het ook individueel inplannen. Daar valt zeker nog winst te boeken.”
Welke onderzoeken komen er nog aan – en wat zijn de drijfveren erachter?
“Veel onderzoek richt zich op smartphonelogdata maar negeert laptop- of desktoplogdata. We hebben beide datastromen bij meer dan honderd mensen onderzocht. Dit onthult blinde vlekken zoals handover-effecten bij WhatsApp: gedrag verschuift ’s ochtends van smartphone naar laptop en terug naar smartphone na vijf uur. Iedereen gebruikt verschillende apps op diverse apparaten en dat maakt een beleid uitdagend, want er is geen one size fits all. Ander onderzoek bestudeert de link tussen deconnectie en neurodiversiteit. Heb je minder zelfcontrole, dan ga je sneller expliciet deconnecteren. Met meer zelfcontrole hoeft dat niet, want die groep vertoont gedrag in functie van de doelen die ze wil bereiken. De vraag is dan of neurodiverse mensen (o.a met adhd) harder moeten vechten om hun gedrag aan te passen en om zich staande te houden in zo’n altijd aan-cultuur.”
Over Mariek Vanden Abeele
Mariek Vanden Abeele is universitair hoofddocent Digitale Cultuur aan de Universiteit Gent en verbonden aan imec-mict. Haar onderzoek richt zich op de sociale impact van mobiele media, met bijzondere aandacht voor digitale connectiviteit, welzijn en de balans tussen werk en privéleven.
