We blijven zoeken naar leiders die richting geven, beslissingen nemen en antwoorden hebben, liefst met veel charisma en overtuigingskracht. Maar wat als de uitdagingen waarmee organisaties vandaag geconfronteerd worden te complex zijn voor één persoon? Tijdens het #ZigZagHR Forum nam professor Karen Wouters ons mee door de geschiedenis van leiderschapsonderzoek. Haar conclusie: de wetenschap verschuift steeds meer van de individuele leider naar collectief leiderschap. Alleen blijven we opvallend hardnekkig vasthouden aan een ander leiderschapsideaal.
Van held naar collectief
Wat maakt iemand een goede leider? Volgens Karen Wouters zal de wetenschap die vraag nooit definitief beantwoorden. Leiderschap verandert immers mee met de context waarin organisaties functioneren.
De eerste leiderschapstheorieën gingen op zoek naar de eigenschappen van succesvolle managers. In de zogenoemde Great Man Studies lag de nadruk op uitzonderlijke persoonlijke kenmerken. Later verschoof de aandacht naar leiderschapsstijlen, gedrag en situationeel leidinggeven. Leiderschap bleef daarbij grotendeels verbonden met formele autoriteit.
Vanaf de jaren tachtig kwam daar verandering in. Globalisering, technologische ontwikkelingen en ingrijpende organisatieveranderingen maakten duidelijk dat formele autoriteit alleen niet volstond. Er ontstonden nieuwe benaderingen, zoals transformationeel en dienend leiderschap. Die onderzochten hoe leiders betrokkenheid, motivatie en prestaties konden versterken.
Vandaag staat de wetenschap opnieuw voor een nieuwe uitdaging. Organisaties worden geconfronteerd met problemen waarvoor niemand vooraf het juiste antwoord kent. Twee onderzoeksstromingen bieden daarvoor nieuwe inzichten: adaptief leiderschap en gedeeld leiderschap.
Adaptief leiderschap
Karen maakt een belangrijk onderscheid tussen technische en adaptieve uitdagingen. Bij technische problemen kun je terugvallen op bestaande kennis en gekende oplossingen. Je analyseert het probleem, kiest een aanpak en voert die uit.
Adaptieve uitdagingen zijn van een andere orde. Het probleem laat zich niet eenduidig definiëren en verschillende betrokkenen kijken er vanuit hun eigen perspectief naar. Een pasklare oplossing bestaat niet. Toch proberen organisaties zulke uitdagingen vaak technisch op te lossen. Ze voeren nieuwe procedures in, halen experten binnen en proberen zo snel mogelijk opnieuw controle te krijgen.
Volgens Ronald Heifetz, professor aan Harvard University en grondlegger van het adaptief leiderschap, is dat een van de meest voorkomende fouten in leiderschap: complexe problemen behandelen alsof ze met bestaande expertise kunnen worden opgelost. De opdracht van leiders bestaat er dan ook in om mensen te helpen moeilijke vraagstukken onder ogen te zien en samen nieuwe antwoorden te ontwikkelen.
De adaptieve ruimte
Dat is niet eenvoudig. Organisaties hebben nood aan efficiëntie, continuïteit en resultaten. Maar wanneer die logica alles overheerst, krijgen experimenten en vernieuwing onvoldoende ruimte. Karen verwees naar onderzoek dat twee systemen binnen organisaties onderscheidt: het operationele systeem, gericht op efficiëntie en resultaten, en het ondernemende systeem, waarin nieuwe ideeën en experimenten ontstaan. Beide zijn noodzakelijk, maar ze werken volgens een andere logica.
De uitdaging is om een adaptieve ruimte te creëren waarin die twee systemen elkaar ‘ontmoeten’, waar vernieuwers begrijpen dat operationele discipline nodig is om ideeën op te schalen, en operationele managers ruimte geven aan experimenten die bestaande werkwijzen uitdagen. Daarbij speelt enabling leadership een belangrijke rol: leiderschap dat de verbinding tussen de bestaande organisatie en vernieuwing mogelijk maakt.
De hitte reguleren
Een leider die complexe problemen bespreekbaar maakt, neemt een risico, want medewerkers verwachten duidelijkheid en zekerheid. Wie erkent dat het antwoord nog niet bekend is, kan aan gezag verliezen. Karen verwees daarbij naar Heifetz en zijn metafoor van getting on the balcony: afstand nemen van de dagelijkse gebeurtenissen om patronen en onderliggende problemen beter te herkennen.
Daarbij hoort ook het reguleren van de hitte: voldoende ongemak creëren om verandering mogelijk te maken, zonder mensen zo sterk te overbelasten dat ze afhaken. Het vraagt moed om de olifant in de kamer te benoemen. Leiders ontlenen immers een deel van hun gezag aan de erkenning van hun groep. Wie vertrouwde overtuigingen uitdaagt, riskeert die erkenning te verliezen. Een deelnemer vroeg hoe je die complexiteit kunt binnenbrengen in organisaties waar medewerkers en leidinggevenden sterk vasthouden aan vertrouwde werkwijzen.
Wouters gaf aan dat daar geen eenvoudige formule voor bestaat. Wel wees ze op het belang van narratief werk: een overtuigend verhaal over waarom verandering nodig is, collectieve gesprekken en het erkennen van onzekerheid. Leiderschap vraagt hier vooral het vermogen om een organisatie in beweging te brengen zonder vooraf alle antwoorden te kennen.
Gedeeld leiderschap
Een tweede belangrijke ontwikkeling is de opkomst van gedeeld leiderschap. Daarbij wordt leiderschap niet langer uitsluitend gekoppeld aan een formele functie en gaat het over verantwoordelijkheden en leiderschapsrollen die verschillende mensen binnen een team kunnen opnemen. Karen verwees naar onderzoek van Katrien Fransen (KU Leuven) in sportteams, waarin onder meer de rollen van spelverdeler, motivator, sociale verbinder en vertegenwoordiger worden onderscheiden.
In amper 1% van de onderzochte teams werd de kapitein voor alle vier de rollen als de beste beschouwd. De succesvolste teams bleken net die waarin het leiderschap sterker verdeeld was. Dat is ook voor organisaties relevant. Een leidinggevende kan sterk zijn in richting geven, terwijl een collega beter is in het verbinden van mensen of het stimuleren van vernieuwing. Door die kwaliteiten te benutten, vergroot de leiderschapscapaciteit van het hele team.
Gedeeld leiderschap betekent niet dat de hiërarchie verdwijnt. Die blijft belangrijk voor richting, duidelijkheid en efficiëntie. Het betekent evenmin dat iedereen over alles mee beslist. Wie een leiderschapsrol opneemt, krijgt ook de verantwoordelijkheid en bevoegdheid om beslissingen te nemen.
Meta-analyses tonen volgens Karen positieve effecten van gedeeld leiderschap, vooral wanneer creativiteit, innovatie en verschillende perspectieven belangrijk zijn. De implementatie blijft echter lastig. Medewerkers moeten verantwoordelijkheid durven opnemen, leidinggevenden ruimte kunnen geven en organisaties de juiste voorwaarden creëren.
De sterke leider blijft
We weten steeds meer over de waarde van gedeeld leiderschap, en toch blijven we verlangen naar één persoon die de leiding neemt. Karen verwees naar onderzoek uit 1994 naar onze impliciete overtuigingen over succesvol leiderschap. Het ideaalbeeld was toen overwegend mannelijk, charismatisch, intelligent, dominant en assertief. Toen het onderzoek in 2018 werd herhaald, bleek dat beeld nauwelijks veranderd. Creativiteit was erbij gekomen, maar de voorkeur voor de sterke, zelfverzekerde leider bleef overeind.
In tijden van onzekerheid wordt die voorkeur nog sterker. Mensen verlangen naar orde en voorspelbaarheid en aanvaarden daardoor gemakkelijker gecentraliseerde macht. Nochtans blijkt uit onderzoek dat de leiders die we spontaan naar voren schuiven niet noodzakelijk de meest effectieve zijn. Autoritair leiderschap kan prestaties en creativiteit ondermijnen. Ook extraverte leiders behalen niet in elke context de beste resultaten. De leider die we kiezen, is lang niet altijd de leider die we nodig hebben…
Leiderschapsidentiteit
Hoe kunnen we meer mensen stimuleren om leiderschap op te nemen? Karen introduceerde het begrip leiderschapsidentiteit en stelde het publiek een eenvoudige vraag: zie jij jezelf als leider?
Onderzoek toont dat mensen die zichzelf als leider beschouwen sneller kansen herkennen om verantwoordelijkheid op te nemen, nieuw gedrag uitproberen en erkenning krijgen van anderen. Dat kan een positieve ontwikkeling versterken. Die leiderschapsidentiteit wordt beïnvloed door eerdere ervaringen, erkenning van anderen en vooral door onze eigen definitie van leiderschap. Wie leiderschap uitsluitend associeert met een managementfunctie of uitzonderlijke persoonlijke eigenschappen, zal zichzelf minder snel als leider beschouwen.
Daarom pleit Karen voor een ruimere definitie: leiderschap is met mensen samenwerken aan een gemeenschappelijk doel. Voor organisaties begint de oefening dan bij de vraag welk leiderschap ze in hun specifieke context nodig hebben. Pas daarna wordt duidelijk welke rollen medewerkers en leidinggevenden daarin kunnen vervullen.
Verticale ontwikkeling
Ook leiderschapsontwikkeling verdient volgens Wouters een andere aanpak. Veel ontwikkelingsprogramma’s richten zich op het aanleren van nieuwe vaardigheden, technieken en modellen. Dat noemt men horizontale ontwikkeling.
Maar complexe uitdagingen vragen ook verticale ontwikkeling: het vermogen om anders naar situaties te kijken, verschillende perspectieven te verbinden en onzekerheid te verdragen. Karen gebruikte daarvoor een eenvoudige metafoor. Horizontale ontwikkeling is als het vullen van een glas met extra kennis en vaardigheden. Bij verticale ontwikkeling maak je het glas zelf groter. Daarbij gaat het onder meer over zelfbewustzijn, overtuigingen en de manier waarop mensen betekenis geven aan hun ervaringen.
Volgens Karen vraagt verticale ontwikkeling drie ingrediënten: uitdagende ervaringen die ongemak oproepen, verschillende perspectieven en voldoende tijd voor reflectie en betekenisgeving. Vooral dat laatste ontbreekt vaak in organisaties.
Karen pleit ervoor om leiderschapsontwikkeling te verbinden met de werkelijke uitdagingen van een organisatie: eerst helder krijgen welk leiderschap de organisatie nodig heeft, vervolgens onderzoeken welke denkpatronen en gewoontes verandering belemmeren, en van daaruit ruimte creëren om nieuwe manieren van samenwerken te ontwikkelen.
De wetenschap reikt steeds meer inzichten aan over hoe organisaties hun collectieve leiderschapscapaciteit kunnen versterken. Maar zolang we leiderschap blijven vereenzelvigen met die ene sterke persoon, blijft een groot deel van dat potentieel onbenut.
Drie lessen voor HR
- Maak leiderschap groter dan de leidinggevende.
Onderzoek welke leiderschapsrollen teams nodig hebben en wie die kan opnemen. Gedeeld leiderschap vraagt ook duidelijke verantwoordelijkheden en ondersteuning vanuit de organisatie. - Geef complexiteit de ruimte.
Niet elk organisatievraagstuk laat zich oplossen met een nieuwe procedure of opleiding. Breng verschillende perspectieven samen, stimuleer experimenten en creëer ruimte om gezamenlijk antwoorden te ontwikkelen. - Ontwikkel ook de leiderschapsidentiteit.
Vaardigheden trainen blijft waardevol, maar onderzoek ook hoe medewerkers en leidinggevenden naar zichzelf en hun rol kijken. Combineer uitdagende ervaringen met reflectie en betekenisgeving.





