Authentiek én flexibel, resultaatgericht én empathisch, richtinggevend én coachend. Tijdens het #ZigZagHR Forum onderzochten Kristien Van den Branden (Neolis), Hermina Van Coillie (Flourish) en Jeroen Diels (Robert Half) wat goed leiderschap vandaag vraagt en welke verantwoordelijkheid HR daarin draagt.
Na een ochtend vol wetenschappelijke inzichten en praktijkverhalen over gedeeld leiderschap, psychologische veiligheid en de beperkingen van het klassieke leiderschapsmodel, gingen we tijdens het panelgesprek opnieuw op zoek naar de kwaliteiten van een goede leidinggevende. Opmerkelijk eigenlijk, want professor Karen Wouters had ons enkele uren eerder nog gewaarschuwd voor onze hardnekkige voorkeur voor ‘de sterke leider’ die richting geeft, mensen motiveert en problemen oplost. Maar die klassieke opvatting van leiderschap was niet noodzakelijk het vertrekpunt van de panelleden. Zij spraken eerder over een leidinggevende die kan schakelen tussen verschillende rollen, afhankelijk van de situatie, de mensen en de context. Uit hun bijdragen bleek bovendien dat goed functioneren niet alleen afhangt van de leidinggevende, maar ook van de medewerkers, het team en de organisatie.



Authentiek blijven zonder star te worden
Kristien Van den Branden ziet in haar werk rond leiderschapsontwikkeling hoe leidinggevenden voortdurend geconfronteerd worden met tegenstrijdige verwachtingen. Ze horen authentiek te zijn, maar zich ook aan te passen aan anderen. Ze krijgen verantwoordelijkheid, maar horen die ook te kunnen delen. Ze geven richting en bewaken tegelijk de autonomie van hun medewerkers.
Volgens Kristien bestaat er geen universeel antwoord op de vraag welke combinatie het moeilijkst is. Dat hangt af van iemands persoonlijkheid, talenten en voorkeuren. Neem authenticiteit en aanpassingsvermogen. Authenticiteit zorgt voor geloofwaardigheid. Maar wie daarin doorschiet, kan zich verschuilen achter de overtuiging dat hij nu eenmaal zo is. Aanpassingsvermogen helpt dan weer om verbinding te maken met anderen, maar wie zich voortdurend aanpast, riskeert zichzelf te verliezen.
De uitdaging bestaat erin tussen die twee kwaliteiten te kunnen bewegen. Kristien verwees naar het beeld van een oneindigheidsteken: telkens opnieuw kunnen opschuiven van de ene naar de andere kant, afhankelijk van wat de situatie vraagt. Daarvoor is zelfbewustzijn essentieel. Leidinggevenden hebben er baat bij te onderzoeken welke reacties bij hen automatisch opkomen, welke kwaliteiten ze spontaan inzetten en wanneer die kwaliteiten hun effect verliezen. Die zelfkennis helpt om de onzekerheid te verdragen die bij complexe leiderschapsvraagstukken hoort. Een gedachte die nauw aansluit bij het pleidooi van Karen Wouters voor adaptief leiderschap.
Autonomie is geen cadeau van de leidinggevende
Hermina Van Coillie bracht de motivatiewetenschap binnen in het gesprek, met de zelfdeterminatietheorie als vertrekpunt. Die onderscheidt drie psychologische basisbehoeften die belangrijk zijn voor duurzame motivatie en welzijn: autonomie, verbinding en competentie samen met het ABC van motivatie.
Autonomie betekent dat mensen het gevoel hebben dat ze achter hun keuzes en handelingen kunnen staan. Volgens Hermina wordt die behoefte vaak verkeerd geïnterpreteerd. Organisaties spreken over autonomie geven, alsof een leidinggevende die behoefte rechtstreeks kan vervullen. In werkelijkheid kan een leidinggevende vooral de omstandigheden creëren waarin medewerkers autonomie ervaren.
Verbinding gaat over vertrouwen, veiligheid en de mogelijkheid om authentieke relaties op te bouwen. Hermina legde daarbij de link met de case van Moore Belgium eerder die dag. Wanneer mensen voortdurend een professioneel masker dragen, wordt echte verbinding moeilijk. Kwetsbaarheid kunnen tonen speelt daarin een belangrijke rol. Competentie gaat zowel over het kunnen inzetten van je vaardigheden als over de mogelijkheid om te groeien.
Voor HR is vooral de samenhang tussen die drie behoeften interessant. Inzetten op autonomie heeft weinig effect wanneer iemand zich niet verbonden voelt met collega’s of voortdurend twijfelt aan zijn capaciteiten.
Waarom een leuke job niet volstaat
Vanuit zijn ervaring bij Robert Half ging Jeroen Diels dieper in op rekrutering en retentie. Bij aanwervingen kijken werkgevers vaak naar technische competenties, enthousiasme en de persoonlijke klik met de leidinggevende. Maar volgens Jeroen zegt dat onvoldoende over de duurzaamheid van een match.
Hij pleitte ervoor om tijdens het selectieproces verder te kijken dan de concrete vacature. Waarom kiest iemand voor een bepaalde sector? Wat spreekt die persoon aan in de organisatie? Welke rol kan de functie in de toekomst krijgen? Een leidinggevende die medewerkers kan helpen om de betekenis en toekomstige ontwikkeling van hun functie te begrijpen, kan volgens Jeroen een belangrijke rol spelen in hun betrokkenheid en behoud.
Daarbij verdienen ook leervermogen en aanpassingsvermogen aandacht. Een kandidaat die vandaag alle technische vaardigheden bezit, is niet noodzakelijk degene die het best zal omgaan met de veranderingen van morgen.
Hermina stelde vervolgens de vraag of werk eigenlijk altijd leuk hoort te zijn. Plezier en interesse zijn belangrijke bronnen van intrinsieke motivatie. Maar geen enkele job is voortdurend boeiend. Wanneer mensen uitsluitend gemotiveerd zijn door wat ze graag doen, kan hun motivatie snel verdwijnen zodra ze minder aantrekkelijke taken krijgen. Volgens Hermina verdient daarom ook de betekenis van werk voor anderen aandacht. Zelfs een repetitieve of weinig aantrekkelijke taak kan zinvol zijn wanneer medewerkers begrijpen welke bijdrage ze daarmee leveren aan collega’s, klanten of de organisatie.
Jeroen bracht daar een belangrijke nuance bij aan. Niet iedereen zoekt dezelfde betekenis in werk. Sommige medewerkers halen veel voldoening uit hun professionele ontwikkeling en identificeren zich sterk met hun job. Anderen werken vooral om een inkomen te verdienen en vinden hun belangrijkste bronnen van zingeving buiten het werk. Beide perspectieven verdienen erkenning.
Ook de verwachtingen over de duur van een samenwerking kunnen verschillen. Een medewerker die bewust voor twee jaar bij een organisatie aan de slag gaat, kan een uitstekende aanwerving zijn, zolang beide partijen daarover duidelijke afspraken maken. Een duurzame match is niet noodzakelijk een langdurige match. Belangrijker is dat verwachtingen, motivatie en mogelijkheden voldoende op elkaar aansluiten en dat die gedurende de samenwerking opnieuw besproken worden.

De leidinggevende heeft invloed, maar is niet almachtig
Kristien verwees naar een vaak aangehaald cijfer uit Gallup-onderzoek over de grote invloed van leidinggevenden op het engagement van hun team. Die invloed is reëel. Leidinggevenden bepalen mee hoe medewerkers hun werk ervaren, of ze erkenning krijgen en of hun talenten voldoende tot hun recht komen. Kristien benadrukte daarbij het belang van complementaire teams. Bij rekrutering kiezen we gemakkelijk voor mensen die op ons lijken, omdat de samenwerking dan vermoedelijk vlotter verloopt.
Maar een team wordt volgens haar vaak sterker wanneer mensen verschillende manieren van denken en werken combineren. Een analytische medewerker, een systeemdenker en iemand die vooral kansen ziet, kunnen elkaar aanvullen. Dat vraagt van leidinggevenden dat ze verschillen herkennen en medewerkers de kans geven om vanuit hun eigen talenten bij te dragen.
Hermina waarschuwde er vervolgens voor om de invloed van leidinggevenden te verwarren met een exclusieve verantwoordelijkheid. De motivatie en het welzijn van medewerkers worden ook beïnvloed door hun collega’s, de teamdynamiek, de organisatiecultuur en de omstandigheden waarin ze werken.
Sommige medewerkers zien hun leidinggevende bovendien nauwelijks. Denk aan consultants of poetshulpen die het grootste deel van hun werkdag bij klanten doorbrengen. Hun dagelijkse ervaringen worden in belangrijke mate bepaald door andere mensen en omstandigheden.
Leidinggevenden hebben een belangrijke verantwoordelijkheid, maar kunnen onmogelijk alle psychologische behoeften van hun medewerkers persoonlijk vervullen. En daarom verdient ook hun eigen welzijn aandacht.
Wie zorgt voor de leidinggevende?
Van leidinggevenden verwachten we dat ze medewerkers autonomie geven, vertrouwen tonen, ontwikkeling stimuleren en prestatiedruk helpen verminderen. Maar hoeveel ruimte ervaren ze zelf?
Hermina wees erop dat leidinggevenden vaak verwacht worden te functioneren binnen strikte procedures, regels en verwachtingen waar ze nauwelijks invloed op hebben. Ze worden verantwoordelijk gehouden voor resultaten, terwijl ze niet altijd de vrijheid krijgen om zelf te bepalen hoe die resultaten worden bereikt. Dat maakt het bijzonder moeilijk om autonomie te ondersteunen bij anderen.
Volgens Hermina gaat het daarbij niet alleen om hoeveel motivatie mensen hebben, maar vooral om de kwaliteit ervan: doen ze iets omdat ze erachter staan (high quality motivatie) of omdat ze druk voelen (low quality motivatie)? Daarnaast verwees ze naar onderzoek binnen de zelfdeterminatietheorie waaruit blijkt dat de ‘foute’ motivatie (motiveren met druk) schadelijk kunnen zijn voor welzijn en prestaties. Daarbij gaat het niet uitsluitend om druk van buitenaf, zoals strenge targets of een controlerende leidinggevende. Ook de druk die mensen zichzelf opleggen, kan zwaar doorwegen. Medewerkers die voortdurend handelen vanuit schuldgevoel, schaamte of de angst om tekort te schieten, ervaren weinig psychologische vrijheid.
Leidinggevenden kunnen helpen om die druk bespreekbaar te maken en te verminderen. Maar ook HR en de organisatie dragen verantwoordelijkheid voor de omstandigheden waarin mensen werken.
HR als partner én kritische gesprekspartner
Jeroen Diels pleitte voor een nauwer partnerschap tussen HR en leidinggevenden. Bij rekrutering, talentontwikkeling en loopbaanbegeleiding kunnen beide partijen elkaar versterken. HR brengt expertise en een breder perspectief binnen, terwijl leidinggevenden de dagelijkse praktijk en de medewerkers kennen. Dat partnerschap gaat verder dan het organiseren van opleidingen of het uitvoeren van performance reviews.
Jeroen pleitte ervoor om samen met leidinggevenden naar de ontwikkeling van medewerkers te kijken, regelmatig verwachtingen af te toetsen en ook ruimte te maken voor moeilijke gesprekken. Daarbij mag HR kritisch zijn en leidinggevenden uitdagen. Maar volgens hem is het even belangrijk om te herkennen wanneer iemand vooral behoefte heeft aan ademruimte.
Een leidinggevende die voortdurend onder druk staat, heeft niet altijd baat bij nog meer advies, opdrachten of verbeterpunten. Soms begint een goed gesprek met de mogelijkheid om even afstand te nemen en de situatie opnieuw te bekijken.
Hermina trok die redenering door naar de HR-processen zelf. Werving, onboarding, verloning, ontwikkeling en verandertrajecten beïnvloeden allemaal de mate waarin medewerkers en leidinggevenden autonomie, verbinding en competentie ervaren. Het ABC-model biedt volgens haar een wetenschappelijk onderbouwd kader om die processen te beoordelen. Dat kan bijvoorbeeld betekenen dat HR bij onboarding niet uitsluitend aandacht besteedt aan de vaardigheden die een nieuwe medewerker nodig heeft, maar ook aan de mogelijkheid om relaties op te bouwen en achter hun werk te kunnen staan. Door die behoeften structureel mee te nemen in HR-beleid, wordt de verantwoordelijkheid voor motivatie breder gedragen.
Niet elk probleem vraagt een leiderschapsopleiding
Kristien bracht nog een andere verantwoordelijkheid van HR ter sprake: de juiste diagnose stellen voordat er een interventie wordt gekozen. Wanneer een team niet goed functioneert, wordt al snel naar de leidinggevende gekeken. Misschien heeft die onvoldoende vaardigheden of vertoont die ongewenst gedrag. Maar volgens Kristien kan de oorzaak evengoed op een ander niveau liggen.
Misschien is er een probleem binnen het team. Misschien belemmert de organisatiestructuur de samenwerking. Of misschien ligt de oorzaak bij de manier waarop het directieteam of de CEO functioneert. Een individuele coaching kan weinig veranderen aan een probleem dat op organisatieniveau ontstaat.
Daarom pleitte Kristien voor een grondige analyse voordat HR middelen investeert in begeleiding of ontwikkeling. Ze vertelde dat ze onlangs een coachingtraject met een directieteam tijdelijk had stopgezet. De omstandigheden waren op dat moment niet geschikt om de begeleiding zinvol voort te zetten. Dat is geen vanzelfsprekende beslissing voor iemand die professionele begeleiding aanbiedt. Maar een interventie uitvoeren terwijl de organisatie er niet klaar voor is, levert volgens haar weinig op.
De kwaliteit van HR-ondersteuning wordt niet bepaald door hoeveel interventies worden georganiseerd, maar door de mate waarin ze aansluiten bij de werkelijke oorzaak van een probleem.
Eén budget. Waar investeer je in?
Stel dat je morgen voor één jaar directeur wordt van een organisatie met veel verloop, ontevreden medewerkers en overbelaste leidinggevenden. Je krijgt budget voor één ingreep. Wat doe je?
Kristien zou beginnen met luisteren. Waarom blijven sommige medewerkers ondanks de moeilijke omstandigheden, terwijl anderen vertrekken? Die inzichten helpen om de oorzaken van het verloop te begrijpen en een gerichte interventie te kiezen. Jeroen zou eerst de oorzaak analyseren en vervolgens bepalen welke expertise nodig is: interne ondersteuning, externe coaching of tijdelijk management. Hermina zou focussen op de psychologische basisbehoeften van leidinggevenden. Ervaren zij voldoende autonomie, verbinding en competentie? Wanneer die behoeften voldoende ondersteund worden, kunnen ze ook hun medewerkers beter ondersteunen. Of zoals Hermina het samenvatte: “Wil je dat leidinggevenden goed zorgen voor hun mensen? Zorg dan ook goed voor je leidinggevenden.”
Drie lessen voor HR
- Verwacht niet alles van leidinggevenden.
Motivatie, welzijn en prestaties worden ook beïnvloed door medewerkers, collega’s, teams en de organisatie. - Vertrek vanuit de psychologische basisbehoeften.
Onderzoek hoe HR-processen autonomie, verbinding en competentie ondersteunen, bij medewerkers én leidinggevenden. - Analyseer voordat je investeert.
Onderzoek waar het probleem zich situeert voordat je kiest voor coaching, opleiding of een andere interventie. Niet elk organisatieprobleem vraagt een leiderschapsopleiding.








