De inflatie van werkgeluk: zeven inzichten over teleurstellingsmanagement

Van tevreden medewerkers naar werkgeluk, purpose en zelfontplooiing: de verwachtingen van werk zijn de voorbije decennia steeds hoger komen te liggen. Maar wat gebeurt er wanneer die verwachtingen botsen met de werkelijkheid? Professor Peggy De Prins van Antwerp Management School pleit voor meer realisme in HR. Over de gouden randjes en donkere kanten van werk, de kracht van het psychologisch contract en waarom teleurstellingen een plaats verdienen in goed werkgeverschap.

#1 We zijn steeds meer van werk gaan verwachten

Peggy De Prins begon haar keynote op het #ZigZagHR Forum met een pleidooi om met een realistische bril naar de wereld van HR te kijken. Want volgens haar hebben organisaties en medewerkers de neiging om steeds hogere verwachtingen te creëren.

Waar in de jaren negentig tevredenheid een belangrijke maatstaf was, ging het daarna steeds vaker over werkplezier, engagement en uiteindelijk werkgeluk. Werk werd gaandeweg veel meer dan een manier om een inkomen te verwerven. Het moest ook bijdragen aan persoonlijke ontwikkeling, zingeving, verbondenheid en zelfrealisatie.

Die evolutie heeft veel goeds gebracht. Organisaties zijn meer aandacht gaan besteden aan de kwaliteit van werk en aan de behoeften van medewerkers. Maar er schuilt ook een risico in: wanneer we van werk verwachten dat het op alle vlakken voldoening geeft, wordt teleurstelling bijna onvermijdelijk. De Prins beschrijft dat als een slingerbeweging tussen hoge verwachtingen en de confrontatie met de realiteit.

#2 Ook de beste job heeft een donkere kant

De Prins gebruikte een persoonlijke anekdote om duidelijk te maken hoe gemakkelijk we werk idealiseren. Ze vertelde hoe haar kinderen haar wezen op de neiging om situaties met een gouden randje voor te stellen. Het sluit aan bij het populaire begrip delulu: een wat overdreven optimistische kijk op de werkelijkheid.

Maar zelfs wie zijn job graag doet, kent moeilijke momenten. De Prins verwees naar haar eigen werk als professor. Ze heeft een boeiende functie, autonomie en kansen om zich inhoudelijk te verdiepen. Toch zijn er ook bij haar momenten van frustratie, druk en twijfel. Dat is geen teken dat er iets mis is met de job.

In gesprekken met jonge onderzoekers merkt ze hoe moeilijk het soms is om die minder aantrekkelijke kanten van werk te aanvaarden. Zeker wanneer iemand lang heeft uitgekeken naar een bepaalde functie, kan de confrontatie met de realiteit hard aankomen. Daarom pleit ze ervoor om in organisaties niet uitsluitend over de bright side van werk te spreken. De dark side verdient evengoed aandacht.

Een realistische voorstelling van een job helpt medewerkers om moeilijkheden beter te plaatsen. Niet elke tegenvaller betekent dat een job of werkgever niet bij iemand past.

#3 Het psychologisch contract bepaalt meer dan we denken

Naast het juridische arbeidscontract bestaat er volgens De Prins nog een overeenkomst die minstens even bepalend is voor de arbeidsrelatie: het psychologisch contract. Dat omvat alle verwachtingen die werkgever en medewerker tegenover elkaar hebben, ook wanneer die nergens formeel zijn vastgelegd. Een medewerker kan bijvoorbeeld verwachten dat goed presteren automatisch leidt tot promotiekansen. Een werkgever kan ervan uitgaan dat medewerkers bereid zijn om in drukke periodes extra inspanningen te leveren. Wanneer die verwachtingen nooit expliciet besproken worden, kunnen beide partijen ervan overtuigd zijn dat ze hun afspraken correct nakomen, terwijl ze in werkelijkheid iets heel anders verwachten.

Wetenschappelijk onderzoek naar het psychologisch contract toont dat ervaren contractbreuken kunnen samenhangen met minder vertrouwen, een lagere betrokkenheid en een grotere intentie om de organisatie te verlaten.

Voor HR betekent dit dat verwachtingsmanagement veel vroeger moet beginnen dan bij een evaluatiegesprek. Het start al bij de vacature, de selectieprocedure en de onboarding. Wat belooft de organisatie? Welke verwachtingen wekt ze? En in welke mate komen die overeen met wat medewerkers later daadwerkelijk ervaren?

#4 Teleurstellingsmanagement begint vóór de teleurstelling

De term teleurstellingsmanagement klinkt weinig aantrekkelijk. Werkgevers willen medewerkers immers motiveren, inspireren en perspectief bieden. Toch is het volgens De Prins een belangrijk onderdeel van goed werkgeverschap.

Teleurstellingen ontstaan vaak wanneer verwachtingen niet worden ingelost. Dat betekent niet noodzakelijk dat de werkgever iets verkeerd heeft gedaan. Soms waren de verwachtingen onrealistisch, soms veranderden de omstandigheden en soms blijken belangen moeilijk met elkaar te verzoenen. Een eerste stap is daarom verwachtingen expliciet maken en realistisch houden.

Bij rekrutering kan dat bijvoorbeeld door niet alleen de aantrekkelijke aspecten van een job te benoemen, maar ook de moeilijke kanten. Een realistische job preview helpt kandidaten om beter te beoordelen of een functie bij hen past.

Ook tijdens de loopbaan blijft die dialoog belangrijk. Een medewerker die een promotie verwacht, heeft er meer aan om tijdig te horen welke mogelijkheden er werkelijk zijn dan om maandenlang in onzekerheid te blijven.

Teleurstellingsmanagement betekent dus niet dat organisaties hun ambities moeten temperen. Het betekent dat ze zorgvuldig omgaan met de verwachtingen die ze creëren.

#5 Werkdruk vraagt collectieve keuzes

De Prins verbond haar pleidooi voor realisme ook met werkdruk en welzijn. In veel organisaties wordt van medewerkers verwacht dat ze zelf hun grenzen bewaken, prioriteiten stellen en voldoende veerkracht ontwikkelen.

Maar wat gebeurt er wanneer iedereen individueel probeert om met een structureel te hoge werkdruk om te gaan? Dan dreigt het probleem bij de medewerker terecht te komen, terwijl de oorzaak mogelijk in de werkorganisatie ligt.

De Prins pleit daarom voor meer collectieve afstemming. Teams en leidinggevenden moeten samen kunnen bepalen wat haalbaar is, welke opdrachten voorrang krijgen en welke verwachtingen niet kunnen worden waargemaakt. Dat is bijzonder belangrijk voor medewerkers die sterk gedreven zijn, hoge eisen aan zichzelf stellen of moeilijk neen kunnen zeggen. Wanneer de organisatie geen duidelijke keuzes maakt, blijven zij mogelijk proberen om alles te realiseren.

Goed werk organiseren betekent dan ook durven bespreken wat niet meer kan, welke prioriteiten verschuiven en welke resultaten redelijkerwijs verwacht mogen worden.

#6 Niet elke HR-trend is geschikt voor elke organisatie

Een ander aandachtspunt in de keynote was de manier waarop organisaties met HR-trends omgaan. Nieuwe concepten en managementmodellen worden vaak voorgesteld als oplossingen voor complexe uitdagingen. Maar volgens De Prins verdient elke aanpak een kritische beoordeling.

Een praktijk die succesvol is in de ene organisatie, hoeft niet noodzakelijk te werken in een andere. Dat heeft te maken met de aard van het werk, de organisatiecultuur, de behoeften van medewerkers en de omstandigheden waarin een organisatie functioneert.

Ook populaire ideeën over autonomie, leiderschap of nieuwe organisatievormen zijn niet automatisch voor iedereen en overal geschikt.

De Prins nodigt HR-professionals uit om voorbij de aantrekkelijkheid van nieuwe concepten te kijken en zich af te vragen welk probleem ze werkelijk proberen op te lossen. Dat vraagt kennis van onderzoek, maar ook inzicht in de eigen organisatie.

#7 Het psychologisch contract vraagt voortdurend onderhoud

Verwachtingen zijn niet statisch. Medewerkers veranderen, organisaties evolueren en omstandigheden kunnen ingrijpend wijzigen. Wat bij de start van een loopbaan een aantrekkelijke afspraak was, kan enkele jaren later minder goed aansluiten bij de behoeften van de medewerker of de mogelijkheden van de werkgever.

Daarom verdient het psychologisch contract voortdurende aandacht. De Prins pleit voor regelmatige gesprekken over wederzijdse verwachtingen. Niet uitsluitend tijdens formele evaluaties, maar ook in de dagelijkse samenwerking. Welke afspraken zijn nog relevant? Wat is veranderd? Waar lopen verwachtingen uiteen? En welke nieuwe afspraken zijn nodig?

Die gesprekken kunnen ongemakkelijk zijn. Soms moeten leidinggevenden erkennen dat bepaalde ambities niet haalbaar zijn. Soms moeten medewerkers hun verwachtingen herzien.
Maar juist die openheid kan helpen om vertrouwen te behouden, ook wanneer niet alles loopt zoals gehoopt.

Wat betekent dit voor HR?

Het pleidooi van Peggy De Prins is vooral een uitnodiging om anders naar goed werkgeverschap te kijken. Organisaties investeren veel energie in het aantrekkelijker maken van werk. Maar hoe zorgvuldig gaan ze om met de verwachtingen die ze daarmee creëren?

Het psychologisch contract verdient aandacht vanaf de eerste kennismaking met een kandidaat tot het einde van de arbeidsrelatie. Dat vraagt realistische communicatie, duidelijke afspraken en leidinggevenden die ook moeilijke gesprekken kunnen voeren.

De Prins plaatst daarmee een belangrijk vraagteken bij de voortdurende zoektocht naar méér werkgeluk, méér engagement en méér voldoening. Soms is het waardevoller om medewerkers een realistisch beeld van hun job te geven en samen te onderzoeken wat goed werk in de praktijk betekent.

Schrijf je in op de wekelijkse HR-nieuwsbrief

LEES MEER

Schrijf je in op de #ZigZagHR-Nieuwsbrief

  • Iedere dinsdagochtend om 8u00 in jouw mailbox
  • Ideeën, inspiratie, best & next practices over (de toekomst van) HR
  • Waarmee jij aan de slag kan in jouw organisatie of HR team