Jan Denys volgt sinds 1984 onafgebroken het reilen en zeilen op de arbeidsmarkt. Eerst als wetenschappelijk onderzoeker aan het Hoger Instituut voor de Arbeid van de KU Leuven, later als woordvoerder en arbeidsmarktexpert bij Randstad. Hij groeide uit tot een van de bekendste opiniemakers ter zake. In deze rubriek helpt hij jou de actuele arbeidsmarktontwikkelingen in het juiste perspectief te plaatsen.
Emoties in de samenleving en de media
Emoties spelen een steeds grotere rol in de samenleving, de media en ook in HR. Vroeger gingen interviews in de media meestal over opsommingen van feitelijke gebeurtenissen en opinies en kennis en expertise van mensen met enige autoriteit en veel nieuws sloeg op wat bekende mensen (verkeerd) deden. Heden ten dage gaat veel nieuws an sich en zeker veel interviews over hoe mensen en beroemdheden zich vooral voelen. Het standaardinterview op dit ogenblik gaat meestal over een donkere passage in het leven van de geïnterviewde. De betrokkene is er op zeker ogenblik onder door gegaan. Hij of zij heeft zware tijden meegemaakt, maar men heeft het al of niet met hulp van anderen overleefd en men is er uiteindelijk sterker uitgekomen. De betrokkene heeft het leven omgegooid en leeft nu veel dichter bij de eigen, echte waarden en staat veel meer in de eigen kracht.
Emotionele verhalen versus feiten
Reportages zijn vooral verhalen met een meestal sterke emotionele lading. Een stuk dat louter bestaat uit een opsomming van data, hoe intrinsiek interessant deze ook mogen zijn, wordt niet meer gepubliceerd en in elk geval bijna niet meer gelezen. Dat emoties belangrijker zijn geworden in het maatschappelijk leven is een positief gegeven. Emoties maken integraal deel uit van het menselijk bestaan dus is het maar normaal dat ze ook onder de aandacht komen.
Wanneer emotie de feiten overschaduwt
Maar het wordt wel problematisch als het evenwicht met data, met feiten wordt verbroken of als de rede helemaal uit beeld verdwijnt. Iedereen kent het probleem waarbij feiten ok zijn zolang ze het verhaal niet verstoren. Daardoor worden bepaalde feiten die het verhaal verzwakken of ontkrachten verzwegen of genegeerd en andere des te meer in de verf gezet.
Nog erger wordt het als feiten doelbewust worden verdraaid. De mogelijkheden tot emotionele manipulatie zijn ontzettend toegenomen zowel om commerciële als om politieke redenen. Het wordt een hele opdracht je daar als kritisch burger tegen te blijven wapenen. Het klopt dat deze ontwikkelingen leiden tot nieuwe vormen van ongelijkheid.
Emoties in HR-beleid
Ook in het HR-beleid zijn emoties (als onderdeel van welzijn) veel belangrijker geworden. Denk aan empathie, zelfbewustzijn (herkennen van eigen emoties), zelfregulering, sociale vaardigheden en motivatie (intrinsieke drijfveren). Ook het omgaan met specifieke emoties heeft sterk aan belang gewonnen, zoals angst, onzekerheid en onveiligheid. Psychologie is al lang de basisdiscipline van HR. Sociologie is in belang afgenomen ten koste van economie.
Nostalgie: onderschatte emotie
Dat emoties belangrijker zijn geworden in onze samenleving betekent niet dat dit voor alle emoties geldt. Zo is nostalgie, het oproepen van positieve herinneringen, een duidelijk onderschatte emotie. Om te beginnen wordt het dikwijls verward met melancholie. Beide emoties focussen op ervaringen in het verleden maar daar houdt de gelijkenis op. Daar waar nostalgie in de kern een positieve emotie is, is melancholie negatiever en meer pessimistisch geladen met een nadruk op verlies, onvervulde verlangens, leegte en neerslachtigheid. Het kan leiden tot depressie.
Waarom wordt nostalgie genegeerd?
Als nostalgie in de kern een positieve emotie is, waarom wordt het dan toch zo onderschat of grotendeels genegeerd? Om te beginnen is het een complexe emotie met zowel positieve (verlangen) als negatieve (gemis) ladingen. De focus op het verleden is een belangrijke variabele. Zeker in het bedrijfsleven is er sowieso weinig of geen plaats voor het verleden. Achteruitkijken wordt bovendien snel verward met ‘vroeger was alles beter’. Nostalgie is zeker niet altijd een accurate weergave van het verleden maar dikwijls een geïdealiseerde versie. Door de focus op het verleden wordt nostalgie ook sterk gelieerd met ouderdom. Ondanks de nog steeds oprukkende vergrijzing, zeker in het bedrijfsleven, ligt de nadruk op jong en dynamisch. In de huidige productiviteitsmaatschappij is de blik naar het nu en de toekomst gericht niet naar het verleden. Men kijkt vooral vooruit, naar nieuwe doelen die moeten worden gehaald. Efficiëncy en effectiviteit zijn aan de orde van de dag. Dan wordt nostalgie al snel als onnodige afleiding beschouwd. Het zit de broodnodige aanpassing aan de sterk veranderende maatschappij alleen maar in de weg. Wat daarbij niet helpt is dat de voordelen van nostalgie grotendeels onzichtbaar zijn en dikwijls ook pas op de langere termijn zichtbaar en dan nog alleen voor wie er oog voor heeft.
Positieve kracht van nostalgie
Zoals al gemeld, nostalgie is in de eerste plaats een positieve emotie. Het is heel belangrijk in de ontwikkeling van de eigen identiteit. Het helpt ons te begrijpen wie we zijn en waar we vandaan komen. Het herinnert ons aan belangrijke ervaringen, relaties en scharniermomenten die ons hebben gemaakt tot wie we zijn. Nostalgie zorgt voor continuïteit en stimuleert het zelfvertrouwen. Het leidt tot gevoelens van blijdschap, warmte, dankbaarheid en diepe voldoening.
Nostalgie gaat paradoxaal genoeg meestal samen met een optimistische kijk op de toekomst. Het is een buffer tegen eenzaamheid, verveling, angst en onveiligheid. Het is welzijnsbevorderend. Als het over gedeelde ervaringen gaat, zorgt nostalgie ook voor sociale verbondenheid en sterkere verbanden. Het geeft het leven meer betekenis en zin. Het kan ook een interessant copingmechanisme zijn in stressvolle tijden.
Wetenschappelijke bevestiging
Hoewel nostalgie door professor Vingerhoets, een expert ter zake, het stiefkindje van de psychologie wordt genoemd, is er toch voldoende onderzoek verricht om de bovenstaande zaken wetenschappelijk te valideren. Wie over dit alles even nadenkt kan moeilijk anders dan concluderen dat HR ten onrechte te weinig aandacht schenkt aan nostalgie.
Nostalgie is niet leeftijdsgebonden
Nostalgie is in geen geval gekoppeld aan ouderdom. Uiteraard hebben oudere mensen meer herinneringen en ervaringen dan jonge, maar nostalgie speelt ook een grote rol bij scharniermomenten of veranderingen in het leven. Die laatste komen ook op jonge leeftijd voor. Ikzelf herinner me heel goed mijn nostalgische momenten toen ik de overgang maakte van de lagere naar de middelbare school. Ik was me maar al te goed bewust dat het het afscheid van de pure kindertijd was. Even indringend was het afscheid aan het middelbaar onderwijs, de stap naar het hoger onderwijs en het op kot gaan. Op mijn 18de was nostalgie al een belangrijke emotie.
Gemiste kansen voor employer branding
Bedrijven spenderen veel aandacht aan hun employer brand. Een belangrijk onderdeel ervan is het creëren en uitdiepen van de eigen identiteit. Vreemd genoeg wordt daarbij heel weinig gebruik gemaakt van nostalgie. Daarbij gaat het niet alleen om het negeren van de evident positieve uitkomsten van nostalgie, het is ook het enige waar een bedrijf of organisatie volledig onderscheidend is. Elk verleden is uniek, het kan niet gekopieerd worden door andere bedrijven. De overgrote meerderheid van de bedrijven benut dit potentieel niet of onvoldoende. De meeste bedrijven hebben niet eens een archief de naam waardig. In deze digitale tijden wordt het archiveren van collectieve ervaringen trouwens nog een veel grotere uitdaging.
De waarde van de Martinitoren
Twintig jaar geleden ontdekte ik tijdens research dat het allereerste uitzendkantoor in 1965 van Interlabor, de voorloper van Randstad, gevestigd was in de mythische Martinitoren in Brussel, een mooi voorbeeld van na-oorlogs modernisme. In 2001 werd de toren afgebroken omdat een noodzakelijke renovatie duurder was dan nieuwbouw. Dat heeft de mythische waarde nog versterkt.
De Martinitoren had een prachtig ankerpunt kunnen zijn in de geschiedschrijving van Randstad en illustreert hoe waardevol het kan zijn om unieke plekken en verhalen uit de bedrijfsgeschiedenis te koesteren. Zulke elementen kunnen organisaties helpen om hun identiteit te versterken en zich blijvend te onderscheiden. Voor veel bedrijven liggen er onbenutte kansen om via historisch erfgoed een diepere verbondenheid te creëren met medewerkers en klanten.
De uitdaging voor HR
Voor HR is de uitdaging simpel. Geef meer aandacht aan individuele en collectieve nostalgie in je werking, zij het op een kritische manier. Maak misschien gebruik van AI om een en ander in goede banen te leiden … Sta om te beginnen stil bij de eigen individuele ervaringen.
