Een verrassende les uit de negentiende eeuw over overwerk, herstel en veerkracht
Burn-out. Chronische stress. Mentale uitputting. We beschouwen ze als typische problemen van de 21ste eeuw. Een logisch gevolg van digitalisering, permanente bereikbaarheid, social media en een arbeidsmarkt die almaar sneller draait. Maar wist je dat artsen daar anderhalve eeuw geleden ook al voor waarschuwden? Alleen noemden ze het niet burn-out maar overwork. Hun analyse van de oorzaken én hun kijk op herstel zijn verrassend actueel…
Hard werken als een deugd én als risico
De tweede helft van de negentiende eeuw was een tijd van ongeziene vooruitgang. De industriële revolutie veranderde niet alleen de manier waarop mensen werkten, maar ook hoe snel ze leefden. Spoorwegen verbonden steden, de telegraaf maakte bijna onmiddellijke communicatie mogelijk en internationale handel bracht de wereld dichter bij elkaar. De samenleving kwam in een stroomversnelling. Die technologische vooruitgang bracht nieuwe kansen, maar ook een nieuw fenomeen: overwork. Britse artsen zagen steeds vaker patiënten die niet leden aan een lichamelijke ziekte, maar aan de gevolgen van voortdurende mentale belasting. Hun klachten zijn herkenbaar: uitputting, concentratieproblemen, slapeloosheid en een gevoel van totale leegte.
Arts C.H.F. Routh bundelde die observaties in On Overwork and Premature Mental Decay (1873), een boek dat meerdere keren werd heruitgegeven. Daarin waarschuwde hij dat de moderne samenleving niet alleen rijkdom voortbracht, maar ook een nieuw gezondheidsrisico creëerde. Opmerkelijk wel is dat overwerk toen bijna als een ereteken werd beschouwd. Wie hard werkte, bewees zijn ambitie, karakter en maatschappelijke waarde. Vooral artsen, advocaten, ondernemers en professionals golden als kwetsbaar voor deze nieuwe aandoening.
De heilzame werking van klimaat, natuur en omgeving
Minstens even interessant als de diagnose is de manier waarop Victoriaanse artsen destijds naar herstel keken. Hun antwoord lag niet in medicatie of een korte pauze. Integendeel. Wie lichamelijk of mentaal uitgeput was, kreeg het advies om zich voor langere tijd terug te trekken uit het hectische stadsleven, soms zelfs voor maanden.
De Franse kustplaats Menton aan de Côte d’Azur groeide daardoor uit tot een toevluchtsoord voor overwerkte artsen, ondernemers, juristen en schrijvers. De Britse arts James Henry Bennet speelde daarin een sleutelrol. Nadat hij zelf door overwerk ernstig ziek was geworden, trok hij naar Menton. Tot zijn eigen verbazing verbeterde zijn gezondheid er aanzienlijk. Hij vestigde zich er, bouwde een praktijk uit en schreef verschillende boeken waarin hij de heilzame werking van zonlicht, frisse lucht, beweging en een trager levensritme beschreef.
Hij werd een van de pioniers van wat toen medical climatology werd genoemd: de overtuiging dat klimaat, natuur en omgeving een wezenlijke bijdrage konden leveren aan herstel.
Vanuit hedendaags medisch perspectief klinkt dat misschien achterhaald. En natuurlijk maakte het klimaat op zich niet het grote verschil, maar wel de combinatie van afstand nemen van het werk, dagelijkse beweging, tijd doorbrengen in de natuur, rust én het wegvallen van de constante mentale belasting.
Het recht om doelbewust niets te doen
Nog een interessant inzicht uit die periode is het concept van legitimate idleness, vrij vertaald: het recht om doelbewust niets te doen, omdat echte rust beschouwd werd als een noodzakelijke voorwaarde om opnieuw gezond te worden. Dat staat in schril contrast met hoe we nu onze tijd dat we niet aan het werk zijn doorbrengen. Want zelfs onze vrije tijd organiseren we zo efficiënt mogelijk: vakanties worden zorgvuldig gepland, sportprestaties geregistreerd en gedeeld met de rest van de wereld, citytrips op bucket lists worden gretig afgevinkt en zelfs ontspanning krijgt steeds vaker een doel, alsof ook rust moet renderen.
De Victoriaanse artsen dachten daar anders over. Zij schreven hun patiënten lange wandelingen voor, uren in de zon, frisse lucht, stilte, het observeren van de natuur, het opnieuw vinden van een ritme waarin niet elke minuut productief hoeft te zijn. Herstel was geen beloning na hard werken, het was de behandeling.
Meer tijd, minder haast
Het is opvallend hoe anders men naar tijd keek. Vandaag zoeken we herstel in korte interventies: een mindfulness-app, een yogasessie, een wellnessweekend of een coachingstraject. Dat is ongetwijfeld allemaal waardevol, maar ze moeten meestal ‘passen’ binnen hetzelfde drukke leven dat de uitputting mee veroorzaakt. Anderhalve eeuw gelden vertrokken de artsen van een andere logica: niet een korte onderbreking van de drukte zou mensen genezen, maar een fundamenteel ander ritme. Herstel vroeg tijd. Veel tijd.
Dat idee lijkt vandaag in ieder geval wat meer aan relevantie te winnen. Steeds meer onderzoek toont aan dat mentaal herstel niet alleen afhangt van voldoende slaap of vakantie, maar ook van psychologische afstand tot het werk, tijd in de natuur, sociale verbondenheid en momenten waarop ons brein niet voortdurend geprikkeld wordt.
Een historische spiegel voor HR
Natuurlijk leven we niet meer in de negentiende eeuw. Niemand zal vandaag beweren dat drie winters aan de Middellandse Zee de standaardbehandeling voor burn-out moet worden. Maar dit is toch een interessante historische spiegel voor HR. Waarom vinden we het vanzelfsprekend om steeds efficiënter te werken, maar veel moeilijker om bewust tijd vrij te maken voor herstel? Werkgevers investeren vandaag terecht in preventie, welzijn, veerkracht en duurzame inzetbaarheid. Maar herstel blijkt de vergeten schakel. Re-integratie moet snel gaan. Vakantiedagen worden versnipperd opgenomen.
Wat als we herstel zouden bekijken zoals de Victoriaanse artsen dat deden: als een essentieel onderdeel van gezond en duurzaam werken, vanuit de overtuiging dat duurzame prestaties beginnen bij duurzaam herstel.
