Samenvatting
Vlaanderen telt ruim een half miljoen zelfstandigen, maar hun werkbaarheid en toekomstperspectief staan onder druk. Uit nieuw onderzoek van SERV en Stichting Innovatie & Arbeid blijkt dat slechts de helft van hen denkt hun werk tot aan het pensioen te kunnen volhouden. Vooral vrouwelijke ondernemers botsen op grenzen: ze ervaren meer stress, minder steun en hebben beduidend minder loopbaanperspectief dan hun mannelijke collega’s.
Nieuw SERV-onderzoek legt groeiende genderkloof bloot in de loopbaanperspectieven van Vlaamse ondernemers
Zelfstandig ondernemen is stevig ingebed in de Vlaamse arbeidsmarkt. Vlaanderen telt vandaag ruim 550.000 zelfstandige ondernemers, goed voor meer dan één op zeven werkenden. Ze vormen een essentiële motor van de economie: van freelancers tot zelfstandigen met personeel. Over hun werkbaarheid weten we echter veel minder dan over werknemers, die al sinds 2004 regelmatig worden opgevolgd via de Vlaamse Werkbaarheidsmonitor voor loontrekkenden. Voor zelfstandigen begon die opvolging pas in 2007, en dan nog minder frequent. Daardoor bleven hun ervaringen en hun loopbaanperspectieven lang onderbelicht. Het nieuwe rapport “Ondernemerschap met loopbaanperspectief” van de Sociaal-Economische Raad van Vlaanderen (SERV) en de Stichting Innovatie & Arbeid brengt daar verandering in. Het onderzoekt hoe zelfstandigen hun werk beleven, wat hen drijft, en vooral: waarom vrouwelijke ondernemers systematisch minder toekomstperspectief ervaren dan hun mannelijke collega’s.
Een stabiel cijfer met een wankele ondergrond
Iets meer dan de helft van de Vlaamse zelfstandige ondernemers jonger dan zestig jaar (53,3%) combineert tevredenheid met toekomstvertrouwen. Dat aandeel is al vijftien jaar opvallend stabiel. Maar die schijnbare rust verhult twee tegengestelde trends: zelfstandigen zijn steeds tevredener over hun keuze voor ondernemerschap, terwijl ze tegelijk minder geloven dat ze het werk kunnen blijven doen. De trots blijft, de draagkracht wankelt.
De genderkloof: meer stress, minder perspectief
Het verschil tussen mannen en vrouwen springt in het oog. Slechts 47,1% van de vrouwelijke ondernemers heeft loopbaanperspectief, tegenover 57,4% van de mannen. De kloof wordt bovendien groter. Waar mannelijke ondernemers een dalende haalbaarheid compenseren met groeiende tevredenheid, lukt dat bij vrouwen niet.
Vrouwelijke ondernemers rapporteren vaker werkstress en emotionele belasting, kampen met een fragiele werk-privébalans en zijn minder tevreden over hun sociale bescherming en de toegang tot financiering. Terwijl mannen iets positiever worden over hun financiële situatie, zien vrouwen die juist verslechteren. Het resultaat is een structurele ongelijkheid in toekomstvertrouwen: vrouwen ondernemen evenveel, maar met minder perspectief.
“De cijfers tonen niet alleen structurele ongelijkheden, maar ook de nood aan beter gerichte ondersteuning,” zegt onderzoekster Ria Bourdeaud’hui (SERV/Stichting Innovatie & Arbeid). “We moeten durven kijken naar wat werkbaar werk betekent voor vrouwelijke zelfstandigen – dat gaat over mentale belasting, maar ook over toegang tot financiële middelen en netwerken.”
Vier sleutels tot ondernemerschap met perspectief
Het rapport identificeert vier sleutels die bepalen of zelfstandigen duurzaam kunnen ondernemen. De eerste is werkbaar werk: jobs die motiveren, haalbaar zijn en ruimte laten voor privéleven. In 2023 heeft iets meer dan de helft van de zelfstandigen werk zonder grote knelpunten; een lichte verbetering, maar werkdruk en lange werkweken blijven alomtegenwoordig.
De tweede sleutel is een kwalitatieve competentieportfolio. Wie zich blijft ontwikkelen, zowel vaktechnisch als in bedrijfsvoering, heeft meer toekomstperspectief. Toch blijkt levenslang leren bij zelfstandigen nog geen vanzelfsprekendheid: bijna de helft van de jonge ondernemers kampt met een managementopleidingsdeficit, en in sectoren zoals handel en bouw volgt amper één op vijf nog bijscholing.
De derde sleutel is een ondersteunend professioneel netwerk. Ondernemers die zich gesteund voelen door partners, collega’s of adviseurs, tonen meer veerkracht. Toch daalt de tevredenheid over samenwerking met vennoten of meewerkende partners. Vooral vrouwen voelen zich minder goed ondersteund en minder sociaal beschermd.
Tot slot is er de financieel-economische setting: een gezond inkomen, toegang tot financiering en een stabiele bedrijfsvoering vormen de basis voor vertrouwen in de toekomst. Hoewel zelfstandigen iets positiever zijn over hun inkomen, neemt de tevredenheid over financieringsmogelijkheden af. De kloof tussen hoog- en laaggeschoolden blijft groot.
Sectoren met een ander toekomstbeeld
De verschillen tussen sectoren zijn uitgesproken. In de bouwsector heeft amper 44% van de ondernemers loopbaanperspectief: de laagste score, vooral door fysiek zware arbeid en lange werkweken. In de intellectuele dienstverlening ligt het aandeel veel hoger, op meer dan 65%. De vrije beroepen tonen een opvallende terugval sinds 2007, met toenemende werkdruk en emotionele belasting als voornaamste verklaringen.
Meer dan cijfers
De onderzoekers Katrien Penne en Ria Bourdeaud’hui benadrukken dat duurzaam ondernemerschap meer is dan een economische indicator. Het gaat over mensen die hun vak met passie uitoefenen, maar ook nood hebben aan draagvlak en toekomst.
“Meer dan de helft van onze zelfstandigen zegt: ik ben gelukkig met mijn keuze, en ik wil dit blijven doen,” zegt Penne. “Maar de andere helft twijfelt of het haalbaar blijft. Dat is een alarmsignaal dat we ernstig moeten nemen.”
Ondernemerschap met perspectief vraagt aandacht voor de mens achter de onderneming: voor werkbaarheid, ontwikkeling, sociale steun en financiële veerkracht. Want ondernemen is meer dan werken voor jezelf — het is werken aan jezelf, met de hoop dat het vol te houden blijft.
