Het debat over werk en gezondheid focust al jaren sterk op sedentair werk. “Zitten is het nieuwe roken” werd een leidmotief in het preventiebeleid en welzijnsstrategieën van heel wat organisaties. Maar wat met werknemers die tillen, dragen, stappen en acht uur per dag fysiek actief zijn? Nieuw onderzoek van UGent @Work toont dat ook zij specifieke gezondheidsrisico’s lopen. Fysiek zwaar werk blijkt het risico op overlijden door hart- en vaatziekten te verhogen al is dat niet voor iedereen het geval. Een goede cardiorespiratoire conditie kan dat verhoogde risico compenseren.
De studie van postdoctoraal onderzoeker Margo Ketels en professor Els Clays verscheen in Scandinavian Journal of Work, Environment & Health en bevestigt het zogeheten fit-for-work-principe: de fysieke belastbaarheid van een werknemer moet in verhouding staan tot de fysieke belasting van het werk. Met andere woorden: iemand die fysiek zwaar werk verricht, moet voldoende cardiorespiratoire fitheid (conditie van hart en longen) hebben om die belasting gezond te kunnen dragen.
De vergeten kant van werkbaar werk
Wanneer we het over werkbaar werk hebben, gaat het vaak over mentale druk, hybride werken of langdurig zitten. Fysiek zware beroepen in productie, zorg, logistiek of bouw krijgen in verhouding minder aandacht in het gezondheidsdebat. Toch weten we uit eerdere literatuur dat zwaar werk gepaard gaat met een verhoogd risico op blessures, spier- en gewrichtsklachten en chronische aandoeningen. Bovendien hebben werknemers in dergelijke functies vaak een lagere sociaaleconomische positie, wat toegang tot preventie en zorg bemoeilijkt.
De studie van Ugent @Work beantwoordt twee kernvragen:
- Verhoogt fysiek zwaar werk ook het risico op overlijden door hart- en vaatziekten?
- En kan een goede conditie dat risico verminderen?
Om die vragen te beantwoorden, voerden de onderzoekers een grootschalige individuele-participant meta-analyse uit bij 9.922 mannelijke werknemers uit vijf Europese cohortstudies. De deelnemers waren gemiddeld 47 jaar bij de start en werden meer dan 25 jaar opgevolgd. De onderzoekers brachten systematisch de mate van fysieke werkbelasting (laag, gemiddeld, hoog) en de cardiorespiratoire fitheid (laag, gemiddeld, hoog), objectief gemeten via VO₂max in kaart. Daarnaast werd geregistreerd wie overleed aan hart- en vaatziekten en wat de algemene sterftecijfers waren. De analyses hielden rekening met leeftijd, BMI, roken, opleidingsniveau en fysieke activiteit in de vrije tijd. Die lange opvolgperiode en objectieve meting van fitheid maken de studie bijzonder robuust.
De fysieke arbeid-paradox
Op het eerste gezicht lijkt fysiek zwaar werk gezond: werknemers bewegen veel. Maar inspanningen op het werk verschillen fundamenteel van beweging in de vrije tijd. Fysieke arbeid bestaat vaak uit langdurige, repetitieve belasting met beperkte hersteltijd. Dat kan leiden tot chronisch verhoogde hartslag en bloeddruk, en op termijn tot cardiovasculaire schade. Het is die tegenstelling die in de literatuur bekendstaat als de physical activity paradox. De centrale vraag is dus eigenlijk niet of werknemers bewegen, maar of hun lichaam voldoende uitgerust is om die belasting aan te kunnen.
27% meer risico tenzij men fit is
Uit de resultaten blijkt dat mannen met lage cardiorespiratoire fitheid én een fysiek zwaar beroep 27% meer risico hebben op overlijden door hart- en vaatziekten dan mannen met lichte fysieke arbeid. Bij mannen met een goede conditie werd dat verhoogde cardiovasculaire risico niet vastgesteld, zelfs niet wanneer zij zwaar werk verrichtten.
Voor algemene sterfte (alle oorzaken samen) was het patroon minder uitgesproken. Daar werd geen eenduidig beschermend effect van hoge fitheid gevonden. Maar specifiek voor cardiovasculaire sterfte ondersteunt het onderzoek duidelijk het fit-for-work-principe: wie fysiek voldoende belastbaar is, kan de risico’s van zwaar werk beter opvangen
Gevolgen voor HR
Ook fysiek zware beroepen verdienen preventieve aandacht en een doordachte strategie.
1) Versterk de fysieke belastbaarheid
Organisaties kunnen inzetten op het verhogen van cardiorespiratoire fitheid door:
- Tijd te voorzien om te sporten tijdens of rond werkuren
- Flexibele uurregelingen mogelijk te maken
- (Gratis) toegang tot fitnessfaciliteiten te voorzien
- Werkplekinterventies met begeleide conditietraining te organiseren
Werkplekken zijn een krachtige hefboom om ook moeilijk bereikbare groepen te activeren.
2) Beperk de fysieke belasting
Naast het versterken van de individuele fitheid blijft het essentieel om de werkbelasting zelf aan te pakken:
- Ergonomische hulpmiddelen (tilhulpen, exoskeletten, mechanische ondersteuning)
- Kortere maar frequentere pauzes
- Jobrotatie tussen zware en lichtere taken
Het is essentieel dat belasting en belastbaarheid in balans zijn.
3) Maak investeringen haalbaar
De onderzoekers pleiten ervoor dat beleidsmakers organisaties financieel ondersteunen via subsidies of fiscale stimuli. Zo worden investeringen in ergonomie en sportfaciliteiten ook haalbaar voor kmo’s.
Meer lezen
De volledige wetenschappelijke publicatie verscheen in Scandinavian Journal of Work, Environment & Health
Een Nederlandstalige Research Brief is beschikbaar via UGent @Work.
