Eén stap achteruit? Nee. Twee vooruit.

Waarom taal en veiligheid elkaar vandaag niet hoeven tegen te houden

Taal en veiligheid lijken soms elkaars tegenpolen. Zeker in een krappe arbeidsmarkt, waar talent schaars is en veiligheid niet onderhandelbaar. Tijdens de inspiratiedag Veiligheid en taal op de werkvloer op 13 maart in de Sint-Pietersabdij in Gent neemt Dr. Julia Burggraaf HR-professionals mee in een verhaal dat nuance brengt in een debat dat snel polariseert.

Op 13 maart organiseert Amal vzw, samen met Stad Gent en IDEWE in de Sint-Pietersabdij de inspiratiedag Veiligheid en taal op de werkvloer. Hoe combineer je veiligheid met een steeds diverser en meertalig personeelsbestand? Wanneer wordt voorzichtigheid verlamming? En hoe vermijd je dat aandacht voor risico’s onbedoeld leidt tot het uitsluiten van talent? De drie initiatiefnemers willen met dit event (Gentse) bedrijven en HR-verantwoordelijken informeren, inspireren, sensibiliseren met vernieuwende technologie, voorbeelden uit de praktijk en theoretische achtergrond.

“Wat ik hoop,” zegt Julia, “is dat mensen begrijpen dat dit geen zwart-witverhaal is. We zitten in een overgangsfase. En in zo’n fase voelt het vaak ongemakkelijk.” De titel boven dit artikel ‘Eén stap achteruit? Nee. Twee vooruit.’ vat dat spanningsveld samen. Het gaat over de neiging om bij onzekerheid terug te plooien en om te denken: als taal een risico vormt, dan beperken we dat risico door anderstaligen te weren. “Die reflex is menselijk,” zegt ze. “Maar hij helpt ons niet vooruit. Nieuwe veiligheidsthema’s veroorzaken bijna altijd eerst wrijving. Dat betekent niet dat ze onoverkomelijk zijn.”

Veiligheid in evolutie

Wie vandaag over veiligheid spreekt, vergeet soms hoe jong het moderne veiligheidsdenken eigenlijk is. Honderd jaar geleden gold arbeidsongeval als pech. Of als je eigen schuld. Later verschoof de verantwoordelijkheid naar organisaties: regels, procedures, controle. En pas vanaf de jaren ’90 kwam de echte kanteling. Veiligheid werd een systeemverhaal. “Dat is voor mij een belangrijk vertrekpunt,” zegt Julia. “We weten ondertussen dat fouten menselijk zijn. De vraag is dus niet hoe we fouten elimineren, maar hoe we systemen zo ontwerpen dat fouten worden opgevangen.”

Het bekende gatenkaasmodel (James Reason) werd gemeengoed: meerdere beschermingslagen, want fouten zullen er altijd zijn. “Stel je verschillende plakken gatenkaas voor,” zegt ze. “Elke plak is een beschermingslaag in je organisatie: opleiding, procedures, toezicht, het dragen van persoonlijke beschermingsmiddelen, fysieke afscherming, alarmen en andere technische beveiliging. Geen enkele laag is perfect. In elke plak zitten gaten. Zolang ze niet op één lijn liggen, wordt een fout ergens tegengehouden. Maar wanneer meerdere zwakke plekken samenvallen, kan een incident door alle lagen heen glippen.”

“Een ongeval ontstaat zelden door één oorzaak,” zegt ze. “Het is bijna altijd een samenloop.” In het debat over taal en veiligheid maakt dat perspectief veel verschil. “Anderstaligheid is geen allesbepalend risico,” zegt ze. “Door anderstaligheid kan onderlinge miscommunicatie ontstaan, dus hier moet je als organisatie iets aan doen. Maar dat is niet anders dan bij andere veiligheidsonderwerpen. De vraag is dus niet of je het risico volledig kan uitsluiten. De vraag is hoe je ermee omgaat.”

Daarnaast evolueert veiligheid continu. Nieuwe risico’s komen in beeld. Nieuwe thema’s worden onderzocht. Vermoeidheid was ooit geen veiligheidsthema. Psychologische veiligheid evenmin. Vandaag wel. Anderstaligheid bevindt zich in datzelfde proces. “Beleidsmatig is dit nog maar enkele jaren echt zichtbaar,” zegt Julia. “Er is nog weinig diepgaand onderzoek. Dat betekent dat organisaties zoeken. En zoeken voelt onveilig.”

Eén stap achteruit

Wie in HR werkt, herkent het spanningsveld. Jaren geleden was de redenering eenvoudig: wie geen Nederlands sprak, kon niet aan de slag. De arbeidsmarkt dwingt ons intussen om anders te kijken. Talent is schaars. Diversiteit is realiteit.

Maar veiligheid blijft een legitieme bekommernis. Wat als iemand instructies niet begrijpt? Wat als nuance verloren gaat? Wat als er een arbeidsongeval gebeurt en inspectie vragen stelt?

“Wanneer inspectie een nieuw thema begint op te nemen in controles, ontstaat er onrust,” legt Julia uit. “Bedrijven horen dat anderen boetes krijgen. Maar niemand weet exact waarop gelet wordt. En dan zie je de neiging tot een té rigoureuze reactie, zoals het risico volledig vermijden.”

Dat laatste zien we ook: organisaties die terughoudender worden om anderstaligen aan te werven in veiligheidskritische functies. “Ik begrijp die reactie,” zegt ze. “Maar als we vanuit angst beslissen, zetten we inderdaad een stap achteruit. En dat terwijl er vaak meer mogelijk is dan we denken.”

Het vraagstuk kleiner maken

In plaats van het debat te laten verharden, kiest Julia ervoor het vraagstuk kleiner te maken. “Je hoeft niet alles tegelijk op te lossen,” zegt ze. “Kijk eerst waar je vandaag al impact kan hebben.”

Ze benoemt drie plekken waar organisaties verschil kunnen maken: in hun vaste veiligheidsinformatie, in de dagelijkse communicatie tussen collega’s en in de ruimte die mensen krijgen om zelf veiligheid bespreekbaar te maken.

Wanneer het over taal gaat, wordt al snel gedacht aan het aanpassen van veiligheidsinstructies: vertalen, pictogrammen toevoegen of herschrijven. Maar er lopen hier twee verschillende onderwerpen door elkaar. Vertalen gaat over toegankelijkheid, oftewel ervoor zorgen dat informatie überhaupt beschikbaar is in de taal van de ontvanger. Vereenvoudigen gaat over impact, oftewel ervoor zorgen dat informatie ook echt binnenkomt. “Dat tweede is iets wat we eigenlijk voor iedereen moeten doen,” zegt ze. “Want informatie kan perfect in je moedertaal zijn en toch niet binnenkomen.”

Demonstraties, oefenen en visuele ondersteuning zijn bewezen effectief. Maar ze hoeven niet exclusief gekoppeld te worden aan anderstaligheid. “Als we alles wat moeilijk loopt onder het label ‘anderstalig’ schuiven, wordt het snel onhaalbaar,” zegt ze. “Dan lijkt het alsof we ons volledige veiligheidssysteem moeten heruitvinden voor één doelgroep. Dat is niet zo.”

Naast vaste informatie speelt dagelijkse communicatie een minstens even grote rol. Hoe stel je ploegen samen? Is er een meertalige ploegbaas? Werk je met taalmaatjes? Zijn er collega’s bij wie iemand laagdrempelig terechtkan? “Dat zijn vaak geen spectaculaire ingrepen,” zegt ze. “Maar ze maken veiligheid heel concreet in het team.”

Wat haar misschien nog het meest bezighoudt, is de ruimte voor psychologische veiligheid. “Voor veel mensen is het moeilijk om het werk stil te leggen en te zeggen: dit voelt niet veilig. Of: ik begrijp dit niet. Of: ik heb een fout gemaakt,” zegt ze. “Maar veiligheid begint precies daar.”

Hier ziet ze een duidelijke rol voor HR. “Veiligheid heeft een technische kant, maar het is ook mensenwerk. Als je het voor anderstaligen mogelijk maakt om vragen te stellen of twijfels te uiten, verhoog je de veiligheid voor iedereen. Deze ruimte creëren is geen aparte inspanning voor één groep. Het verkleint de kans op ongevallen voor iedereen.”

Gedeelde verantwoordelijkheid

Wat in haar verhaal misschien nog het meest opvalt, is dat het uiteindelijk minder over taal gaat dan over samenwerking. “HR en veiligheidsmensen hebben hetzelfde doel,” zegt ze. “Ze willen dat mensen veilig werken én dat talent benut wordt. Maar als onzekerheid toeneemt, gaan we sneller tegenover elkaar staan.”

Ze normaliseert de fase waarin organisaties vandaag zitten. “Nieuwe veiligheidsthema’s brengen altijd spanning met zich mee. Dat is geen falen. Dat is ontwikkeling.” Volgens haar begint vooruitgang bij het gesprek tussen HR en preventie. “Ga naast elkaar staan. Erken dat dit complex is. En kijk waar je kleine stappen kan zetten.”

Dat kan een pilot zijn in één team. Dat kan een experiment met andere communicatievormen zijn. Dat kan ook betekenen dat je gaat praten met een organisatie die al verder staat. “Kijk eens bij je buur,” zegt Julia. “Er zijn altijd bedrijven die al iets proberen. Dat geeft perspectief. En je ziet dat het niet zwart-wit is.”

Twee stappen vooruit

Wanneer we het gesprek afronden, kom ik nog even terug op het beeld van één stap achteruit of twee vooruit. Ze glimlacht. “Terugplooien voelt soms veilig. Maar het lost het onderliggende vraagstuk niet op. Als we erkennen dat we in een leerfase zitten, kunnen we rustiger reageren. Dan ontstaat er ruimte om samen te zoeken.”